Σαν σήμερα το 1972, στον θεσσαλικό κάμπο, ανάμεσα στους σταθμούς Δοξαρά Λάρισας και Ορφανών Καρδίτσας, γράφεται μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες στην ιστορία των ελληνικών σιδηροδρόμων. Η υπερταχεία «Ακρόπολις Εξπρές», που ερχόταν από την Κεντρική Ευρώπη προς την Ελλάδα, συγκρούεται μετωπικά σε μονή γραμμή με την επιβατική αμαξοστοιχία που οι άνθρωποι της εποχής αποκαλούσαν «πόστα», επειδή μετέφερε και ταχυδρομείο.
Ο απολογισμός καταγράφεται ως βαρύς: πολλές πηγές μιλούν για τουλάχιστον 19 νεκρούς και 44 τραυματίες, ενώ άλλες ανεβάζουν τον αριθμό των νεκρών στους 21. Αυτή η διαφορά στους απολογισμούς δεν αλλάζει την ουσία: επρόκειτο για μια τραγωδία που ανέδειξε με τον πιο ωμό τρόπο πόσο εύκολα ένα σύστημα με κενά επικοινωνίας και ασφάλειας μπορεί να γίνει παγίδα.
Το μοιραίο ραντεβού στη μονή γραμμή
Το δίκτυο εκείνης της περιόδου, σε μεγάλο βαθμό μονής γραμμής, απαιτούσε αυστηρή πειθαρχία στη διαδικασία της διασταύρωσης και καθαρή, αδιαμφισβήτητη συνεννόηση ανάμεσα στους σταθμούς. Εκείνη την ημέρα, τα δύο τρένα έπρεπε να «λυθούν» σε έναν από τους δύο κοντινούς σταθμούς, στον Δοξαρά ή στα Ορφανά, ώστε το ένα να περιμένει και το άλλο να περάσει με ασφάλεια.
Σύμφωνα με τις καταγραφές, η υπερταχεία είχε προτεραιότητα, όμως η αλληλουχία αποφάσεων και μηνυμάτων δεν λειτούργησε όπως έπρεπε. Το αποτέλεσμα ήταν να βρεθούν δύο αμαξοστοιχίες στην ίδια τροχιά, κινούμενες η μία προς την άλλη.
Η λάθος συνεννόηση, η σύγκρουση και οι πρώτοι που έσπευσαν στο σημείο
Το συγκεκριμένο τμήμα του δικτύου λειτουργεί σε μονή γραμμή, άρα η κίνηση βασίζεται στη σωστή «διασταύρωση», στο να περιμένει το ένα τρένο σε σταθμό με παρακαμπτήριο, ώστε να περάσει το άλλο. Εκείνη την ημέρα, η διασταύρωση έχει προγραμματιστεί να γίνει είτε στα Ορφανά είτε στο Δοξαρά, όμως στην πράξη η απόφαση δεν «κλειδώνει» εγκαίρως.
Οι αναφορές συγκλίνουν στο ότι υπήρξε ασυνεννοησία ανάμεσα στους σταθμούς και ότι η επικοινωνία δυσκολεύτηκε επιπλέον από τις συνθήκες της κακοκαιρίας και τα προβλήματα τηλεπικοινωνιών που περιγράφονται για την περιοχή.
Το γεγονός είναι ότι το σύστημα στηριζόταν υπερβολικά σε μια εύθραυστη αλυσίδα ανθρώπινων συνεννοήσεων.
Η μετωπική σύγκρουση ήταν σφοδρή. Περιγραφές μιλούν για παραμορφωμένες μηχανές και για τα πρώτα βαγόνια που μετατρέπονται σε συντρίμμια. Οι πρώτοι που φτάνουν στον τόπο είναι άνθρωποι της περιοχής. Τα συνεργεία χρειάζονται χρόνο για να απεγκλωβίσουν εγκλωβισμένους και να απομακρύνουν βαγόνια, ενώ τοπικές κοινωνίες, σταθμοί, νοσοκομεία και συνεργεία μπαίνουν σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης.
Οι ευθύνες, η δίκη και η καταδίκη
Ακολουθούν διώξεις και η υπόθεση φτάνει στη Δικαιοσύνη. Σε πρώτο βαθμό, στη δίκη του Νοεμβρίου 1972 στην Καρδίτσα, οι εμπλεκόμενοι καταδικάζονται σε ποινές φυλάκισης από 3 έως 5 χρόνια, ενώ σε δεύτερο βαθμό, τον Ιανουάριο 1973 στη Λάρισα, καταδικάζεται σε ποινή 5 ετών ο σταθμάρχης Ορφανών και οι άλλοι δύο αθωώνονται.
Μέσα στη δίκη μπαίνει δυνατά και ένα θέμα που ξεπερνά τα πρόσωπα: η κόπωση και τα ωράρια. Η φράση που καταγράφεται από μαρτυρία συγγενούς θύματος έχει ιδιαίτερο βάρος γιατί φωτίζει ένα περιβάλλον εργασίας που, όπως περιγράφεται, μπορούσε να εξαντλεί τους ανθρώπους που κρατούσαν την κίνηση στα χέρια τους: «Όταν δουλεύουν 18 και 20 ώρες, σημαίνει ότι κοιμούνται πάνω στο τιμόνι ή στο γραφείο».
Μετά το δυστύχημα, η χουντική κυβέρνηση ανακοινώνει μέτρα, ανάμεσά τους και τον εξοπλισμό με ραδιοτηλέφωνα, ως απάντηση σε μια εποχή όπου η επικοινωνία στο δίκτυο περιγράφεται ως ανεπαρκής.
