Τι μπορεί να σημαίνει σήμερα ένας ανενεργός σιδηρόδρομος για περιοχές που αδειάζουν και ερημώνουν; Είναι απλώς μια ξεχασμένη υποδομή του παρελθόντος ή ένα εργαλείο που θα μπορούσε να συμβάλει στην αναστροφή της δημογραφικής φθοράς της περιφέρειας; Η σιδηροδρομική γραμμή Κορίνθου – Άργους/Ναυπλίου – Τρίπολης – Καλαμάτας επανέρχεται δυναμικά στο δημόσιο διάλογο, όχι μόνο ως τεχνικό έργο, αλλά ως ζήτημα χωρικής συνοχής, ανάπτυξης και κοινωνικής επιβίωσης. Μέσα από την ατυχή κίνηση του ΤΕΕ να προκηρύξει διαγωνισμό για τη μετατροπή της σε ποδηλατόδρομο, έχει ανοίξει εκ νέου το θέμα επαναλειτουργίας της γραμμής.
Της Βίκυς Βετουλάκη
tharrosnews.gr
Με αφορμή αυτό το Ινστιτούτο Δημογραφικών Μελετών και Ερευνών προχώρησε σε μια εξειδικευμένη ανάλυση για τη συγκεκριμένη σιδηροδρομική γραμμή. Σε αυτή περιγράφεται ότι δεκαπέντε χρόνια μετά την παύση λειτουργίας της, η γραμμή διατρέχει έναν άξονα που χαρακτηρίζεται από έντονες δημογραφικές πιέσεις: πληθυσμιακή συρρίκνωση, γήρανση, απώλεια ανθρώπινου δυναμικού και βαθιές ανισότητες μεταξύ αστικών κέντρων και ενδοχώρας. Οι πρόσφατες εξελίξεις και η συζήτηση για εναλλακτικές χρήσεις της υποδομής ανέδειξαν με σαφή τρόπο ένα κρίσιμο ερώτημα: ποιο είναι το αναπτυξιακό όραμα για τις περιοχές αυτές και ποιος ο ρόλος των μεγάλων υποδομών σε αυτό;
Η ανάλυση του ΙΔΕΜ επιχειρεί να συμβάλει σε αυτή τη συζήτηση, μεταφέροντας στο προσκήνιο τη δημογραφική εικόνα των περιοχών από τις οποίες διέρχεται η ανενεργή σιδηροδρομική γραμμή. Μέσα από μια συνοπτική αλλά αποκαλυπτική ανάλυση, αναδεικνύεται η ισχνή δημογραφική δυναμική της πλειονότητας των περιοχών, με ελάχιστες εξαιρέσεις τα μεγάλα αστικά κέντρα. Στόχος δεν είναι η εξαγωγή τελεσίδικων συμπερασμάτων, αλλά η ανάδειξη δεδομένων που συχνά απουσιάζουν από το δημόσιο διάλογο.
Γιατί, όταν συζητάμε για το σιδηρόδρομο, δε συζητάμε απλώς για ράγες και συρμούς. Συζητάμε για την πρόσβαση, τις ευκαιρίες, τη συνοχή του χώρου και, τελικά, για το αν οι περιοχές αυτές θα συνεχίσουν να χάνουν πληθυσμό ή αν μπορούν να διεκδικήσουν ένα βιώσιμο μέλλον.
Ισχνή δημογραφική δυναμική
Όπως σημειώνεται στην αρχή της παρουσίασης, η ανάλυση αυτή έγινε με αφορμή το συνεχιζόμενο και ιδιαίτερα επίκαιρο διάλογο για τις προοπτικές της ανενεργούς σιδηροδρομικής γραμμής Κορίνθου – Άργους/Ναυπλίου – Τρίπολης – Καλαμάτας. Η ιδέα της ανασύστασης και επαναλειτουργίας της ουσιαστικά ξεκίνησε αμέσως μετά την ανακοίνωση της παύσης λειτουργίας της, το 2010, και εντάθηκε τους τελευταίους μήνες, ύστερα από την – τουλάχιστον – ατυχή προκήρυξη διαγωνισμού του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδος για τη μετατροπή του άξονα της σιδηροδρομικής γραμμής σε ποδηλατόδρομο.
Η σιδηροδρομική γραμμή διέρχεται τέσσερις Περιφερειακές Ενότητες, δέκα Δήμους, είκοσι έξι Δημοτικές Ενότητες, εβδομήντα τέσσερις Δημοτικές Κοινότητες, ενώ σε απόσταση πεντακοσίων μέτρων από αυτήν υπάρχουν τριάντα εννέα οικισμοί. Για τα πέντε αυτά Διοικητικά Επίπεδα έγινε σύντομη ανάλυση, τα συμπεράσματα της οποίας συνοψίζονται στο ότι η περιοχή χαρακτηρίζεται από ισχνή δημογραφική δυναμική με εξαίρεση τους κεντρικούς Δήμους κάθε Περιφερειακής Ενότητας, οι οποίοι παρουσιάζουν θετικότερα, αλλά όχι θετικά χαρακτηριστικά.
Με το κείμενο αυτό το ΙΔΕΜ επιθυμεί να συμβάλει στο δημόσιο διάλογο, παρουσιάζοντας συνοπτικά στοιχεία από το δημογραφικό προφίλ των περιοχών από τις οποίες διέρχεται η εν λόγω ανενεργή σιδηροδρομική γραμμή, η επαναλειτουργία της οποίας θα μπορούσε να τις επηρεάσει θετικά, ενισχύοντας την ισχνή δημογραφική ανθεκτικότητα που παρουσιάζει η πλειοψηφία τους.
Στα αναλυτικά στοιχεία που παρουσιάζονται, μεταξύ άλλων, τονίζεται ότι συνολικά η εξέλιξη του πληθυσμού και των τεσσάρων νομών από τους οποίους διέρχεται η σιδηροδρομική γραμμή, υπολείπεται σημαντικά από αυτήν της Ελλάδας.
Επίσης, ότι και στους τέσσερις υπάρχει σοβαρό πρόβλημα γήρανσης, ενώ όλοι υστερούν και στα ποσοστά των νέων.
Παράλληλα, οι τρεις από τους τέσσερις νομούς (Αρκαδία, Λακωνία και Μεσσηνία) εντάσσονται στην ομάδα των επτά νομών της Ελλάδας που βρίσκονται στη χειρότερη θέση, καθώς είχαν περισσότερους θανάτους από γεννήσεις για 45 συνεχόμενα έτη, ενώ σε ελαφρώς καλύτερη θέση είναι μόνον η Κορινθία.
Συμπεράσματα
Αφού παρουσιάζονται αναλυτικά αρκετά δεδομένα, υπογραμμίζεται από το Ινστιτούτο ότι στην ανάλυση δεν εξετάστηκαν θέματα που αφορούν στην πληθυσμιακή ανισοκατανομή, τη γονιμότητα, τη γαμηλιότητα, τη θνησιμότητα, την κατανομή των αλλοδαπών κ.α.
«Όμως, και απολύτως σε γενικές γραμμές, διαφαίνονται κάποια βασικά χαρακτηριστικά και κατευθύνσεις που συνοψίζονται στο ότι η περιοχή από την οποία διέρχεται η σιδηροδρομική γραμμή, αν εξαιρέσουμε τους κεντρικούς Δήμους κάθε νομού, χαρακτηρίζεται από ισχνότατη δημογραφική δυναμική», επισημαίνεται και τονίζεται:
• Σε επίπεδο Περιφερειακών Ενοτήτων στη δυσμενέστερη δημογραφικά θέση φαίνεται να είναι η Αρκαδία, ακολουθούμενη από τη Λακωνία και τη Μεσσηνία.
• Σε επίπεδο Δήμων διαφοροποιούνται με θετικότερα (αλλά όχι θετικά χαρακτηριστικά) οι Δήμοι Καλαμάτας, Ναυπλιέων και Κορινθίων, ενώ στον αντίποδα βρίσκονται οι Δήμοι Οιχαλίας, Μεσσήνης και Βόρειας Κυνουρίας.
• Σε επίπεδο Δημοτικών Ενοτήτων, σε δυσμενή θέση βρίσκονται οι Δ.Ε. Βαλτετσίου, Φαλαισίας και Ανδανίας και σε αρκετά καλύτερη οι Δ.Ε. των μεγάλων αστικών κέντρων της περιοχής: Ναυπλιέων, Κορινθίων και Καλαμάτας.
• Στο επίπεδο των Δημοτικών Κοινοτήτων δεν εξετάστηκαν εξειδικευμένοι δημογραφικοί δείκτες, όμως, και σύμφωνα με τη μεταβολή του πληθυσμού τους, κατά την τριακονταετία 1991 – 2021, σοβαρά ζητήματα αντιμετωπίζουν δεκαπέντε Δ.Κ. που απώλεσαν περισσότερο από το 50% του πληθυσμού τους.
• Τέλος, στο επίπεδο των οικισμών, το πρότυπο που ακολουθούν είναι το πρότυπο όλης της χώρας, όπου οι ορεινοί κυρίως οικισμοί (με υψόμετρο άνω των 700 μέτρων) ουσιαστικά δίνουν μάχη επιβίωσης.
Δημογραφική κατάρρευση
Και η ανάλυση του Ινστιτούτου κλείνει ως εξής: «Είναι σαφές, όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, ότι ασφαλέστερα συμπεράσματα μπορούν να προέλθουν μόνο μέσα από μία αναλυτική και σε βάθος μελέτη για μία τεκμηριωμένη διατύπωση πολιτικών, μέτρων και δράσεων για τη δημογραφική ανόρθωση της περιοχής.
Η δημογραφική αυτή ανόρθωση απαιτεί μέτρα, σε όλα τα επίπεδα (εθνικό, περιφερειακό, τοπικό) και σε όλους τους τομείς της κοινωνίας, της οικονομίας και του περιβάλλοντος. Η εξεταζόμενη περιοχή, πέραν της δημογραφικής της κατάρρευσης, παρουσιάζει παράλληλα ένα ιδιαίτερο δυναμικό στον πολιτισμό, την ιστορία, το τοπίο, την αρχιτεκτονική, αλλά και την τουριστική υποδομή, ενώ εξακολουθεί να αντιμετωπίζει πολλαπλές κοινωνικοοικονομικές προκλήσεις, όπως στις δημόσιες μεταφορές, στη βιομηχανία, στον αγροτικό τομέα κ.α.
Παράλληλα, η ανοδική τάση του τουρισμού της χώρας μας δημιουργεί ευκαιρίες για νέα τουριστικά προϊόντα και μοντέλα (όπως η ελληνοελβετική πρόταση για τουριστικό σιδηρόδρομο).
Η σχέση σιδηροδρόμου και δημογραφικής ανόρθωσης δεν είναι γραμμική, είναι κυρίως έμμεση αλλά ισχυρή, λειτουργώντας μέσω οικονομικών, κοινωνικών και χωρικών μηχανισμών. Επιπλέον, ο σιδηρόδρομος ως μέσο μεταφοράς καλύπτει τις απαιτήσεις των πολιτικών της Ε.Ε. για υποδομές μεταφορών φιλικές προς το περιβάλλον, για οικονομική ανάπτυξη, κοινωνική και εδαφική συνοχή σε διεθνές, εθνικό και περιφερειακό επίπεδο. Συνεπώς, η πολυλειτουργική προσέγγιση της σιδηροδρομικής γραμμής προσανατολισμένης στον τουρισμό δίνει την ευκαιρία να αναπτυχθούν στρατηγικές για βιώσιμη περιφερειακή ανάπτυξη.
Ο σιδηρόδρομος δεν είναι απλώς ένα μέσο μεταφοράς, αλλά αποτελεί ένα από τα κυριότερα εργαλεία χωρικής και οικονομικής συνοχής και ενισχύει τη βιωσιμότητα των περιοχών που εξυπηρετεί (μέσω της μείωσης του κόστους των μετακινήσεων ανθρώπων και αγαθών, της ενίσχυσης της πρόσβασης σε αγορές εργασίας, την εκπαίδευση και τις υπηρεσίες, της δημιουργίας θέσεων εργασίας, της προσέλκυσης επενδύσεων, κ.α.), αποτελώντας εχέγγυο για οικονομική ανάπτυξη και σταθερότητα, βασικές προϋποθέσεις για τη δημογραφική ανόρθωση μιας περιοχής.
Ολοκληρώνοντας πρέπει να τονίσουμε ότι η επαναλειτουργία της σιδηροδρομικής γραμμής δεν αρκεί από μόνη της για ν’ αναστραφούν οι προαναφερθείσες δημογραφικές τάσεις της περιοχής, αλλά αποτελεί αναμφισβήτητα έναν ισχυρό ενισχυτικό παράγοντα. Παράλληλα, απαιτούνται μέτρα και δράσεις σε όλα τα επίπεδα για την επίτευξη ενός ικανοποιητικού επιπέδου χωρικής συνοχής, η οποία αποτελεί προϋπόθεση για μία βιώσιμη δημογραφική ανάπτυξη, ενώ αντίστοιχα η ισορροπημένη δημογραφική κατανομή ενισχύει τη συνοχή του χώρου. Χωρίς ολοκληρωμένες χωρικές πολιτικές, οι δημογραφικές ανισορροπίες τείνουν να οξύνονται».
